سفارش تبلیغ
صبا

اقلیم شناسی دربرنامه ریزی محیطی

ریشه واژه اردبیل Ardabil

    واژة اردبیل از دو واژه در lli , Ardini گرفته شده است Ardini به معنای ایزد خورشید و آفتاب و lli به معنای جایگاه است هر دو واژه ریشه اورارتوئی دارد به طوری که واژه‌های ختم شده به lli زبان اورارتو بسیار است که بعنوان نمونه می توان Argishtill یعنی شهرآرگیستی را نام برد. پس Ardini به معنی خورشید که خود مظهر پارسایی و پاکی هم است. تناقصی میان دو ریشه وجود ندارد.
واژة معمول به کار رفته برای اردبیل
Arta – ville است که مرکب از دو لغت ‹ارت› یا ‹ارد› وویل یا بیل است.
ارت و
Art – Arta به معنی درستی و راستی و پاکیزگی وویل یا بیل Vill به معنای شهر و جایگاه را در بر داشته است . قابل ذکر است که در زبان اوستایی Arta و اشا Asha یک مفهوم و یک ریشه دارند پس طبق گفته های بالا نتیجه می گیریم که زبان ترکی آذری با زبانهای اوستایی و اورارتو ریشه‌های مشترکی دارد. بعنوان مثال Ata در ترکی آذری به معنای پدر است و در اورارتو هم Ata به معنی پدر است و Ata در اوستایی به معنی پدر و آتاتس می باشد.حمدالله مستوفی در کتاب خود نزهه القلوب درمورد واژه اردبیل آورده است که نام این شهر از دو لغت ارد و بیل که دو دیو حضرت سلیمان پیامبر بودند گرفته شده است.
کسروی در مورد واژه اردبیل معتقد است که اصل آن را ارتاویل و مرکب از دو بخش آرتا یعنی مقدس وویل و بیل به معنی شهر دانسته و با این توجیه، معنی آن را شهر مقدس ذکر کرده است.
آنندراج در فرهنگ خود در مورد ریشه اردبیل می گوید : اردبیل به بای فارسی به معنی پیل خشگمین بود چنانکه اردشیر به معنی خشگین است.


جغرافیای تاریخی شهر اردبیل

   اردبیل از شهر کهن ایران است بطوریکه بسیاری از مورخان اسلامی بنای شهر اردبیل را به فیروز ساسانی (453-459م) نسبت داده اند و از این رو نام آن را باذن پیروز، پیروزآباد یا فیروزگرد آورده اند.
اما آنچه از منابع و اسناد بر می آید بنای اردبیل خیلی قدیمی تر از زمان فیروز بوده و حتی سابقه آن را به دوره اشکانی هم رسانده اند.
به طور کلی اردبیل در دوره اشکانی در بین شهرهای آذربایجان ممتاز بوده است.
در دوره ساسانی آذربایجان دو کرسی داشته است یکی اردبیل و دیگری گنزک بوده است. خسروانوشیروان (579-531م) پس از صلح با پادشاه خزرها اردبیل را مرمت کرد و برای حفظ ایران از حمله های قبایل شمال دیواری در کوههای قفقاز ساخت که آن را در دوره اسلامی باب الابواب وباب الحدید و ‹دمیر قاپو› می گفتند. سکه‌هایی از عهد ساسانی و آغاز عهد اسلامی در دست است که نام دارالضرب آن به پهلوی آرتا (
ARTA) ذکر شده که منظور اردبیل می باشد.
اردبیل در زمان حمله اعراب مقرمرزبان آذربایجان بود و حذیفه بن یمان سردار عرب آن را در سال 22 هـ / 643 م به صلح گشود. پس از چندی حذیفه به دستور عمر عزل شد و عتبه بن فرقد به جای او منصوب گشت. در زمان او مردم اردبیل علیه اعراب شورش کردند . عتبه بن فرقد چون به اردبیل رسید با شورشیان جنگید و بر آنها پیروز شد و غنایم بسیاری از آنان گرفت.
در زمان خلافت حضرت علی (ع) ولایت آذربایجان نخست با سعیدبن ساریه خزاعی و سپس با اشعث بوده در زمان ولایت اشعث اکثر مردم آذربایجان اسلام آورده بودند و قرآن می خواندند. او گروهی از اعراب اهل عطا و دیوان را در اردبیل سکونت داد و به آنان امر کرد که مردم این سامان را به اسلام دعوت کنند. اشعث اردبیل را پایتخت خود ساخت و در مدت حکومت او اردبیل آباد شد. به دستور وی مسجدی در اردبیل بنا کردند و این مسجد بعدها توسعه یافت زمانی که سپاهیان عرب در آذربایجان و اردبیل بودند عشیره های عرب از کوفه ، بصره و شام بدانجا روی آوردند. اینان هر چقدر توانستند برای خود زمین بدست آوردند و گروهی از ایشان زمینهای ایرانیان را خریدند و عده ای از زارعین نیز برای حفظ خود زمینها را به آنان سپردند و خود کشاورز آنان شدند.
در اواخر قرن دوم هجری که آذربایجان همچنان به دست خلفای بغداد اداره می شد یک نهضت مذهبی که مبتنی بر احساسات ملی و عقاید مزدکی بود به نام خرم دینان پدید آمد. بابک در حدود سال 201 هجری قمری به پیشوایی خرم دینان رسید و در اردبیل و حوالی آن مدت 22 سال مبارزه او با دولت عباسی طول کشید. پنجاه سال بعد از شکست خرم دین یعنی از سال 276 تا سال 317 هجری در آذربایجان سلسه ساجیان به وجود آمد. مرکز ساجیان نخست در مراغه بود. بعداً به اردبیل انتقال یافت، اولاد محمد بن ابی الساج تا سال 325 هجری در اردبیل و بردع و مراغه حکمرانی می کردند . نخستین سکه هایی که نام اردبیل دارد مربوط به این خاندان است . پس از ساجیان سلسله دیلمی مسافران با سالاریان جای آن را گرفت ولی دولت سالاریان نیز مستعجل بود.
 منبع:
      کتاب اردبیل در گذرگاه تاریخ جلد اول صفحه 15،16
      مولف کتاب: بابا صفری